100 jaar geleden......

In april 1903 nu 100 jaar geleden werd Jan Tinbergen, vermaard econoom en winnaar van de Nobelprijs, geboren. Hierover hebben we de afgelopen weken veel kunnen lezen, horen en zien. Zelfs zijn sobere werkkamer was nagebootst en te bezichtigen in het gebouw van de Erasmus Universiteit te Rotterdam. Tinbergen was om meerdere redenen tegen oorlogen en was in zijn tijd dienstweigeraar. Hij heeft de twee wereldoorlogen meegemaakt en overleefd.

Op 4 mei herdachten wij de slachtoffers van de tweede wereldoorlog en dit was voor mij aanleiding het boek " Partij Verloren....." weer eens op te zoeken. Dit is een "gedenkboek ter herinnering aan schakers in Nederland, die tijdens de bezetting heengingen". Samenstellers waren Eggink en Schelfhout (Amsterdam 1947).

Ik zocht naar het hoofdstuk "In Memoriam Salo Landau". Landau werd in 1903 in Polen geboren, als zoon van Joodse ouders, in dezelfde maand als Jan Tinbergen. Helaas heeft Landau de tweede wereldoorlog niet overleefd. Op een Poolse website werd recent aandacht besteed aan Salo Landau.

In het begin van de eerste wereldoorlog, de jeugdige Landau was toen nog geen 12 jaar, was de familie genoodzaakt voor de oprukkende Russen naar Wenen uit te wijken. Daar de voedseltoestand in Wenen zo nijpend werd besloot de oude Landau zijn zoon Salo naar Joodse vrienden in Rotterdam te sturen. Na een avontuurlijke reis lukte het Salo Landau het gastvrije Nederland te bereiken en na afloop van de eerste wereldoorlog volgde zijn familie.
Om aan de kost te komen werd Salo leerling in een diamantbedrijf in Antwerpen. Hier maakte hij kennis met de Censors, bekende juweliers en schaakspelers. In 1922 keerde hij terug naar zijn ouderlijk huis in Rotterdam en werd hij lid van "Nieuwe Rotterdamsche Schaakvereeniging" en beschermeling van Mr. G.C.A. Oskam (1880 -1952). Oskam ook wel genoemd "schaakpropagandist uit roeping" was voorzitter, later erevoorzitter van de RSB en voorzitter en erelid van de KNSB. Hij vertaalde boeken uit het Russisch waaronder het boek "Mijn beste partijen 1924 -1937" van Dr. A.A.Aljechin uitgegeven in 1940 door "De Tijdstroom" te Lochem. Veel grootheden uit de schaakwereld logeerden bij Oskam. Hij had een praalbed voor schaakmeesters. Aljechin, Capablanca, Euwe en vele andere schaakgrootmeesters hebben in dit praalbed geslapen. Zie het boekje "De Rotterdamse Variant!" door Peter Bulthuis naar aanleiding van 100 jaar N.R.S.G. Wilhelm Steinitz in 1994.

Salo Landau werd een vooraanstaand en bekend schaker in Nederland. Hij werd landskampioen (1936), behaalde vele successen o.m. in toernooien in Engeland (Hastings, Margate, Bournemouth). Hij werd daarom ook wel "Landau de Engelandvaarder " genoemd. Daarnaast heeft hij belangrijke matches gespeeld o.m. tegen Réti, Spielmann, Flohr en Euwe. Bekend is zijn overwinning in de vierkamp (dubbele ronden) met Colle, Tartakower en Rubinstein (Rotterdam 1931). De partij van Landau (wit) tegen Tartakower wordt één van zijn fraaiste prestaties in grootmeesterlijk gezelschap genoemd. In de bekende schaakdatabases zijn gelukkig een groot aantal partijen van Landau terug te vinden.

Hij publiceerde samen met R.Fine een soort draaischijf, "Schaaksleutel" genoemd, met 40 openingen (20 met E 4 en 20 met D 4 met in totaal 116 varianten). De eerste druk was snel uitverkocht. Met Mr. E.J. Goudsmit publiceerde Landau ook een "Bridgesleutel". Hij liet zich in een bepaalde periode zelfs verleiden (door Lasker notabene) om het bridgespel de voorkeur te geven boven het schaakspel. Hij werd zelfs bridgeleraar in Londen. De bekende Bridge-, Dam- en Schaaksleutels werden in die tijd uitgegeven door Hans Wittkowsky (Amsterdam) die helaas ook in de oorlog is omgekomen. Of er nog exemplaren zijn van deze "Schaaksleutel" is mij niet bekend. Zie ook de advertenties en boekbespreking in het "Tijdschrift van de KNSB" jaargang 1937.

Hij publiceerde als schaakjournalist in het "Tijdschrift", in de oorlog onder de naam van K.J.van Nieukerke. De KNSB mocht van de bezetter het predikaat "Koninklijke" niet meer voeren (kijk maar wat er dan van de afkorting overblijft!) en ook een schaakvereniging met zijn naam werd verboden.

Er werd zelfs een variant van het slavisch naar hem genoemd, soms ook wel aangeduid als de Rotterdam variant.

Zijn debuut als auteur maakte hij in 1938 met zijn boekje"Hoe men NIET moet SCHAKEN" (Keesing ,Amsterdam), bestaande uit bijna 100 pagina's en meer dan 100 diagrammen . Een vlot geschreven boekje en zeker nu nog actueel en leerzaam voor beginners. Euwe schreef in het voorwoord : "Hij beweegt zich met een gemak alsof hij zijn hele leven lang niet anders heeft gedaan en laat den lezer op vlotte wijze zien, hoe men niet moet schaakspelen".

Op pagina 48 van dit boekje behandelt Landau het thema "open lijnen". Onder het kopje " vergeet niet een vluchtveld voor den koning te maken" geeft hij adviezen en toont een stelling uit de partij Adams - Torre , New Orleans 1920. Landau zelf schreef : combinatiespel is nog niet zoo diep onderzocht en daarom is het geen gemakkelijke taak om dit onderdeel van het spel te systematiseeren ". Deze intussen zeer beroemde stelling uit deze partij is nadien in veel (toonaangevende) schaakboeken gepubliceerd onder uiteenlopende thema's als mat achter de paaltjes, lokken, overbelasting enz. Het combinatiespel is intussen in kaart gebracht en de jeugd wordt hiermede vertrouwd gemaakt bij de " Stappenmethode".

In de zomer van 1942 maakte Landau plannen om naar Zwitserland uit te wijken. Met bepaalde personen maakte hij afspraken om samen met zijn vrouw over de Belgische grens te vluchten. Zijn dochtertje liet hij onderduiken. Op 28 september werd de sprong gewaagd. Echter bij het verlaten van het station Breda werden Landau en zijn vrouw aangehouden en naar Amersfoort getransporteerd. Vandaar uit werd hij naar de mijnstreek vervoerd in de buurt van zijn geboorteplaats Bochnia waar hij in 1943 aan uitputting bezweek. Of er verraad of bedrog in het spel was is , voor zover ik weet, niet bekend. Kmoch meldt in zijn necrologie dat dit wel waarschijnlijk is. Zijn vrouw en dochtertje (later door verraad opgepakt ), verbleven te Westerbork en stierven in 1944 in de Poolse gaskamers.

De genoemde boeken , die ik als bron gebruikt heb, blijven het lezen meer dan waard. Tot besluit een drietal partijstellingen, twee uit partijen van Landau en de bovengenoemde beroemde stelling (een schaakjuweel!).
Teun Koorevaar
Voorzitter RSB
S. Landau - S. Flohr
Amsterdam 1939 (VARA)

Wit begint en wint


S. Landau - Dr. S.G. Tartakower
Rotterdam 1931

Wit begint en wint


E. Adams - C. Torre
New Orleans 1920

Wit begint en wint



Top